Filtracja w praktyce - akwarium pełne pyszczaków

| Filtr komorowy | Oksydator | Filtr fluidyzacyjny |

tłumaczenie: Joanna Kielan
       (Artykuł ten ukazał się w czasopiśmie "FAMA" w lipcu 2001 r. pod tytułem "Filtration Beyond Theory")

Zawsze była to bardzo drażliwa kwestia... Jeśli zapytamy o nią dziesięciu akwarystów, usłyszymy dziesięć różnych opinii. Każdy hobbysta uważa zazwyczaj, że jego system filtracyjny jest najlepszy i dlatego poleca go innym. Aby temat był łatwiej przyswajalny, utworzone zostały nawet tak zwane "ogólne zasady" lub "ogólnie przyjęte zasady" przeznaczone głównie dla początkujących lub uznawane za ogólnie obowiązujące.

45-litrowy zbiornik, który stał się domem dla trzech osobników z gatunku Haplochromis nyererei
- fot. © George Reclos

Jednakże systemy filtracyjne, jakie zobaczyć można w zbiornikach doświadczonych hobbystów, często znacznie odbiegają od tej średniej, czy to z powodu szczególnych warunków panujących w zbiorniku (duże zagęszczenie roślin, przerybienie lub mała liczba osobników, przekarmienie etc.), czy też dlatego, że używają oni specjalnego rodzaju filtrów lub dodatków, które poprawiają wydajność ich systemów filtracyjnych (odpieniacze, filtry glonowe, denitryfikatory, oksydatory, ozonatory etc.) Spotkać można także odnoszących sukcesy hobbystów, którzy używają tylko podstawowych urządzeń filtracyjnych, i takich, którzy stosują prawie każdy gadżet dostępny na rynku, nie wykluczając systemów kontrolowanych komputerowo. Niektórzy z nich posuwają się nawet do tego, że przysposabiają techniki filtracyjne stosowane w akwariach morskich, takie jak urządzenia przelewowe i filtry wolno stojące. Wszystkie te dodatki zasilają koncepcję "efektywnej filtracji", której celem jest usuwanie z wody wszystkich zbędnych substancji. Teoretycznie każdy bardzo drogi zbiornik może być samoobsługowy lub stanowić zamknięty system, który nigdy nie będzie potrzebował wymiany wody. W praktyce, w nawet najbardziej wyrafinowanych akwariach morskich zawsze jest potrzebna podmiana wody (przynajmniej niewielka).

Dlatego też zamiast przedstawiać te same stare kwestie ("rób to", "nie rób tego") postanowiliśmy zaprezentować szczegóły dotyczące systemów filtracyjnych, które działają w naszych zbiornikach. Nie oznacza to bynajmniej, że uważamy się za akwarystów najlepszych w świecie. Dalecy jesteśmy od tego rodzaju opinii. Jednak dotarliśmy do takiego punktu w ewolucji naszych zainteresowań, w którym udało się nam wypracować "stabilne" zbiorniki z rybami regularnie składającymi ikrę i umierającymi zazwyczaj z powodu starości, prezentującymi naturalne kolory i zachowania. Krótko mówiąc, wygląda na to, że naszym rybom żyje się u nas szczęśliwie. Regularne podmiany wody stanowią oczywiście podstawę tego sukcesu, jednak jeśli jest to konieczne, możemy opuścić którąś z nich dzięki temu, że systemy filtracyjne, którymi dysponujemy, są stabilne. Co zaś najważniejsze - parametry wody nie podlegają wahaniom i mętna woda czy zakwity glonów należą do zamierzchłej przeszłości. Artykuł ten może przysłużyć się Czytelnikom na dwa różne sposoby. Po pierwsze mogą oni szczegółowo zapoznać się z którymś z omówionych niżej rozwiązań i założyć, że skoro sprawdził się on w przypadku danego zbiornika (o podobnej wielkości i z prawie taką samą liczbą ryb), będzie działał również w przypadku akwarium Czytelnika. Drugi sposób polega na przeanalizowaniu danych, które uwzględniliśmy w tabeli. Przedstawione systemy filtracyjne znacznie różnią się od siebie, ale wszystkie są wydajne i, co ważniejsze, działają - nie ma więc mowy o kolejnej porcji wiedzy czysto teoretycznej. Autorzy artykułu wychodzą z założenia, że Czytelnik założył już swój zbiornik i zna podstawy hodowli ryb.

W artykule opisane zostały zbiorniki o różnej wielkości, będące przykładami różnych punktów widzenia na uprawiane hobby. Każde z akwariów przedstawia inne rozwiązanie problemu filtracji, ale wszystkie one są wynikiem ostrożnego planowania, uczenia się oraz wielu prób i błędów. Żaden system filtracyjny nie jest udziwniony, nie wymaga też nadzwyczajnych nakładów finansowych. Każdy z nas korzysta ze sprzętu, który można nabyć w sklepie zoologicznym. Każdy z nas zainstalował też swój system filtracyjny samodzielnie. Jak to się zwykło mawiać: dobry akwarysta musi być przede wszystkim dobrym hydraulikiem. W chwili instalowania systemu filtracyjnego żaden z autorów nie był świadomy poczynań pozostałych. Ostateczna forma artykułu była więc miłą niespodzianką dla nas wszystkich.

Kiedy planowaliśmy napisanie tego artykułu, zdecydowaliśmy, że powinniśmy w nim uwzględnić niektóre z parametrów, które mogłyby pomóc Czytelnikowi określić jego potrzeby filtracyjne i pokazać mu, jaka powinna być prawidłowa liczba ryb w zbiorniku o określonej pojemności. Dane zostały ujęte w kwestionariuszu wypełnionym przez każdego z nas. Do każdego parametru dodany jest krótki komentarz.

Nominalna objętość zbiornika (w litrach)

W artykule uwzględniliśmy zbiorniki niewielkie, to znaczy takie, których pojemność zaczyna się od 45 l, do ogromnych o objętości 1300 litrów. Rozwiązanie takie było jak najbardziej celowe, ponieważ uznaliśmy, że aby zacząć odnosić sukcesy w hodowli

Gęsto zarośnięte roślinami, 500-litrowe akwarium z pielęgnicami z grupy Mbuna - fot. © George Reclos

pielęgnic z jeziora Malawi, nie jest koniecznie budowanie w salonie jeziora. Oczywiście większe akwarium zawsze jest lepsze, możliwe jest jednak także posiadanie pięknego zbiornika o mniejszej pojemności z pielęgnicami z Malawi - pod warunkiem, że wiemy, co można i co powinniśmy w nim umieścić. Trzymanie dwóch terytorialnych samców w 45-litrowym zbiorniku z pewnością zakończy się porażką, choć jej przyczyną nie będzie niewystarczająca filtracja.

Suma całkowitych długości ciała ryb, bez glonojadów (SL w cm)

Jak łatwo zauważyć, także i w tej dziedzinie istnieje kilka różnych teorii. Rozpatrując proporcje typu: "x cm ryby na y litrów wody", spotykamy się z twierdzeniem, że zakres ten wynosi od 1 cm/1,9 l do 1 cm/4 l wody.
Najistotniejsze jest jednak to, że wszyscy zgadzamy się, aby 2 litry wody na 1 cm długości ciała ryby uznać za absolutne minimum dla pyszczków zamieszkujących jezioro Malawi. Zasada taka jest ważna także dlatego, że gatunki te są terytorialne, agresywne i, co najistotniejsze, potrzebują bezpiecznych miejsc do tarła. Musimy też zdawać sobie sprawę, że obecność w zbiorniku wielu kamieni ogranicza wolną przestrzeń, w której mogłyby pływać ryby. Każdy z nas trzech, rozpoczynając hobby akwarystyczne, wykazywał tendencje do przerybiania swoich zbiorników. Każda nowa pielęgnica wypatrzona w sklepie stanowiła pokusę nie do odparcia. W miarę jak dojrzewaliśmy i nabieraliśmy doświadczenia, zdawaliśmy sobie sprawę z bodaj najważniejszej zasady: zbiornik może być zdrowy tak długo, jak długo nie jest przerybiony. Wprowadzanie nowych osobników zdarza nam się obecnie bardzo rzadko, a tabela i zawarte w niej dane mogą stać się praktycznymi wskazówkami o ograniczeniach obsady w zbiorniku z pielęgnicami afrykańskimi. Niektórzy hobbyści upierać się mogą, iż aby zmniejszyć agresję wśród gatunków z grupy Mbuna, powinni "zagęścić populację" ryb hodowanych w akwarium. Zwykło było się uważać, że jeśli w zbiorniku znajduje się zbyt wiele Mbuna, żadna ryba nie będzie miała dość miejsca na terytorium, a to oznacza, że zwierzęta te będą mniej agresywne. Druga strona medalu pokazuje jednak, że w zbiornikach z małą populacją każda ryba może obrać swoje własne terytorium, także i w takich akwariach agresja jest więc ograniczona. I choć obydwa rozwiązania funkcjonują z korzyścią dla hobbysty, pamiętać trzeba, że przerybiony zbiornik znajduje się na krawędzi przepaści. Jeśli jeden z filtrów przestanie działać lub coś pójdzie nie tak, cały system szybko traci równowagę. Każdy akwarysta posiadający zbiornik o zbyt dużym zagęszczeniu ryb, pamiętać powinien, aby parametry przedstawione w poniższym artykule utrzymywane były na jak najkorzystniejszym poziomie.

Zbiornik Franka Panisa ma 1100 l i jest jednym z większych akwariów omawianych w niniejszym artykule - fot. © Frank Panis

Suma całkowitych długości ciała ryb z uwzględnieniem glonojadów

Choć w czasie planowania obsady do naszych zbiorników pomijamy zazwyczaj długość ciała glonojadów, jak można wywnioskować z poniższej tabeli, długość ich ciał może być czasami równa 1/3 sumie długości ciała wszystkich ryb. Ich obecność nie wpływa co prawda na przestrzeń życiową pielęgnic z Malawi (przez większość dnia glonojady pozostają w ukryciu), ma natomiast wpływ na ilość produktów przemiany materii. Glonojady także przecież jedzą i wydalają wprost do wody. Tak więc choć zasada pomijania tych ryb podczas planowania obsady akwarium może być poprawna, nieuwzględnienie ich przy rozpatrywaniu problemu filtracji jest błędem. Mówiąc krótko: planując system filtracyjny nie wolno bagatelizować także obecności tych mieszkańców. Jeśli weźmiemy pod uwagę glonojady, stosunek "y litrów na x cm długości ciała ryby" waha się od 1,33 do niemal 3.

Liczba ryb z uwzględnieniem glonojadów

Mimo że zazwyczaj nie mówimy o nich (hodowcy pielęgnic afrykańskich dumni są przede wszystkim ze swoich pyszczków), ryby sumokształtne są obecne w naszych zbiornikach. W akwariach przedstawionych w niniejszym artykule występuje często nie tylko jeden (w małych), ale i do siedmiu (w większych) takich ryb. Duża jest także różnorodność gatunków. Znaleźć można tu niemal wszystko: cierniooczki, bocje, synodontisy i przedstawicieli rodzaju Plecostomus. Wszystkie wymienione ryby zamieszkują omawiane zbiorniki już od wielu lat, co dowodzi, że nawet spokojna i raczej delikatna ryba, jaką jest cierniooczek, może mieć się bardzo dobrze wśród pielęgnic z grupy Mbuna - jeśli tylko zbiornik został prawidłowo założony. Niektóre z wymienionych ryb osiągają bardzo duże rozmiary (Francesco hoduje dwa 40-centymetrowe glonojady w głównym zbiorniku).

Rośliny

W zbiornikach uwzględnionych w tym artykule występują różnorakie zestawienia roślin. Wystrój akwarium bywa różny - od typowo skalistych środowisk do gęsto obsadzonych roślinami z zastosowanym nawożeniem dwutlenkiem węgla. Rośliny stanowią dodatkowy system filtracyjny (w rzeczywistości o wiele bardziej efektywny od filtrów), ponieważ usuwają z wody także azotany (ostateczny produkt przemian azotowych), których nie jest w stanie usunąć żaden inny filtr. Co prawda istnieją także systemy usuwające azotany (kultury denitryfikacyjnych bakterii beztlenowych lub filtry oparte na działaniu glonów), ale są one przeznaczone dla zaawansowanych akwarystów. Uwagę zwraca fakt, że wszystkie nasze zbiorniki mają ze sobą coś wspólnego: dużo skał, kryjówek i piasku, zbyt wiele piasku. Czyżby istniał konkretny powód, dla którego wszyscy trzej stosujemy takie zestawienie?

Największy ze zbiorników o pojemności 1300 litrów. Jego właścicielem jest George Reclos
- fot. © George Reclos

Częstotliwość podmian wody

Wszyscy zgadzamy się chyba co do tego, że podmiany wody powinno się przeprowadzać raz, dwa razy w tygodniu. Bez wahania gotowi jesteśmy poświęcić czas na te zabiegi, ponieważ, co zostało udowodnione, podmiana stanowi najlepszy sposób na zapewnienie dobrego samopoczucia pielęgnicom z jeziora Malawi. W zbiornikach o małym zagęszczeniu ryb, które są karmione oszczędnie, można podmianę w jednym tygodniu. Nie możemy sobie jednak pozwolić na dłuższą przerwę, a konieczność podmiany przynajmniej 20% objętości akwarium w ciągu miesiąca jest sprawą bezdyskusyjną.

Ilość podmienianej wody

Jednorazowo wymieniano od 15% do 75% ogólnej objętości wody. Francesco przeprowadza mniejsze podmiany każdego tygodnia (10-25%), podczas gdy podmiany u George’a i Franka stanowią aż do 30% ogólnej objętości zbiornika. Pielęgnice afrykańskie to ryby, które wytwarzają sporo produktów przemiany materii, dlatego częste oraz duże podmiany wody są po prostu koniecznością. W zbiornikach, w których wychowywany jest narybek, można podmienić wodę nawet 3 razy w tygodniu, a wymieniana objętość za każdym razem może osiągać 80%. Jest to bodajże jedyny sposób na to, aby zapewnić narybkowi zdrowie i maksymalny przyrost wielkości. Oczywiste jest jednak, że jeśli udało nam się dochować własnego narybku, coś musieliśmy już zrobić dobrze.

Liczba i typy filtrów

Nie ma tu żadnych reguł. Każdy z nas znalazł swoje własne rozwiązanie. I tak, w zbiorniku o pojemności 500 l działać może nawet 6 różnych filtrów, podczas gdy akwaria znacznie większe są zasilane tylko przez jedną lub dwie pompy. Używane filtry także są bardzo różnorodne - od prostych filtrów gąbkowych do wymyślnych modeli o oddzielnych komorach z uwzględnieniem napowietrzacza czy też filtrów fluidyzacyjnych.

Wydajność filtra (litry/godzinę)

Jest ona oczywiście powiązana z wielkością zbiornika. Maksymalna wydajność w naszych akwariach sięga 5000 litrów na godzinę, a w czasie gorących miesięcy letnich podnoszona jest do 10000 litrów na godzinę, co uzyskujemy poprzez dołączenie dodatkowych filtrów.

Ile razy w ciągu godziny przefiltrowana zostanie cała woda z akwarium

Problem ten stanowi jeden z kolejnych punktów ujmowanych w tak zwanych "ogólnie przyjętych zasadach". Większość źródeł utrzymuje, że w ciągu godziny całkowita objętość wody akwarium, w którym hodowane są pielęgnice z jeziora Malawi, powinna zostać przefiltrowana co najmniej pięć i pół raza. Bliższa analiza danych zaprezentowanych w tym artykule ujawnia jednak, że jest to kolejny mit. Woda w takich zbiornikach może być filtrowana bowiem ze znacznie większą, jak i znacznie mniejszą wydajnością, a mimo to akwaria takie mogą funkcjonować bardzo dobrze. Trzeba pamiętać jedynie o tym, że potrzeby filtracyjne naszego akwarium determinowane są przez jego zawartość. W trakcie nabywania doświadczenia odkryliśmy, że im mniejszy jest zbiornik, tym większej cyrkulacji wody wymaga. I tak, współczynniki uznające za minimalną cyrkulację całkowitej objętości wody rzędu 8-18 razy na godzinę odnoszą się do zbiorników niedużych (do 500 l), podczas gdy w większych akwariach wielkość ta waha się do 2,5 do 5,5. Faktem jest, iż do chwili opracowania naszych danych (patrz tabela) nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego, że w dużych zbiornikach obieg wody nie musi być tak aż tak pokaźny. Okazało się, że takie właśnie rozwiązanie zastosował w swoich akwariach każdy z nas, nie rozpatrując go jednakże jako wyniku jakiejś ściśle określonej reguły. Francesco zastosował łagodniejszą zasadę. Oprócz rzadszych podmian wody, o których już wspomniano, stosuje on również mniej intensywną filtrację (4-5,5 × całkowita objętość wody / godzinę). Choć zasada taka odbiega nieco od podejścia klasycznego, jego zbiorniki działają bez zarzutu już od dawna. Tak więc, choć reprezentujemy dwa nieco odmienne podejścia do tego tematu, oba są chyba jednakowo efektywne. I choć wniosek ogólny brzmi: "im więcej tym lepiej", nie ma przecież potrzeby wydawania pieniędzy na dodatkowe filtry i pompy, jeśli system naszego zbiornika może działać stabilnie przy ich mniejszej liczbie. Analizując uwzględnione tu systemy filtracyjne, należy oczywiście wziąć pod uwagę wydajność każdego rodzaju filtra. Filtr kanistrowy działający pod ciśnieniem jest znacznie bardziej wydajny niż gąbkowy o tym samym współczynniku obiegu. Filtr fluidyzacyjny także jest znacznie wydajniejszym biologicznym systemem niż zwykły gąbkowy. Wniosek, jaki się nasuwa, to ten, że całkowita wydajność filtra (przepustowość) nie jest parametrem najistotniejszym. Użycie bardziej zaawansowanych, efektywnych systemów filtracyjnych pozwala nam na zastosowanie mniejszych (nawet bardzo) filtracyjnych współczynników przepustowości w naszych zbiornikach. Ruch wody i efektywna filtracja to dwa zupełnie różne zagadnienia.

Elementy dodatkowe

W tej dziedzinie nie istnieją żadne ograniczenia. W jednym z naszych zbiorników, aby zwiększyć nasycenie wody tlenem, zastosowany jest oksydator. Lampy UV działają w dwóch zbiornikach, a w kolejnym zainstalowany jest odpieniacz białek. Jedno akwarium zamieszkiwane przez ryby z grupy Mbuna, pełne roślin, wyposażone jest w system dozujący dwutlenek węgla. W kilku zbiornikach obecne są także urządzenia monitorujące temperaturę i wartość pH. Niektóre akwaria posiadają także UPS (urządzenia podtrzymujące napięcie prądu), które są w stanie zapewnić działanie systemu filtracyjnego przez dwie godziny, gdyby nastąpiła przerwa w dostawie prądu. Jesteśmy pewni, że w miarę upływu czasu w naszych zbiornikach znajdzie zastosowanie coraz więcej różnych urządzeń.

George Reclos
Frank Panis
Francesco Zezza